BÀI 28: HỆ SINH THÁI

Ngày soạn:…/…/…

Ngày dạy:…/…/…

BÀI 28: HỆ SINH THÁI

I. MỤC TIÊU

A. Kiến thức

Sau bài học này, HS sẽ:

• Phát biểu được khái niệm hệ sinh thái.
• Phân biệt được các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái và các kiểu hệ sinh thái chủ yếu của Trái Đất, bao gồm các hệ sinh thái tự nhiên (hệ sinh thái trên cạn, dưới nước) và các hệ sinh thái nhân tạo.

B. Năng lực

Năng lực chung:

• Năng lực tự chủ và tự học: Thông qua các hoạt động học tập, HS rèn luyện khả năng làm việc độc lập với SGK, tự thu thập thông tin, xử lí thông tin và giải quyết các nhiệm vụ học tập, các câu hỏi GV yêu cầu.
• Năng lực giao tiếp và hợp tác: Thông qua các hoạt động học tập, HS được rèn luyện kĩ năng giao tiếp, hợp tác trong nhóm, kĩ năng trình bày ý kiến trước tập thể.
• Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Thông qua các hoạt động học tập, HS có thể đề xuất các giải pháp giải quyết vấn đề bảo vệ và phát triển hệ sinh thái.

Năng lực sinh học:

• Năng lực nhận thức sinh học:
• Phát biểu được khái niệm hệ sinh thái.
• Phân biệt được các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái
• Xác định được các kiểu hệ sinh thái chủ yếu của Trái Đất, bao gồm các hệ sinh thái tự nhiên (hệ sinh thái trên cạn, dưới nước) và các hệ sinh thái nhân tạo.
• Năng lực tìm hiểu thế giới sống: HS hình thành được phương pháp quan sát, so sánh, đánh giá.
• Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS vận dụng các kiến thức đã học để giải thích một số vấn đề thực tiễn: đề xuất một số biện pháp đơn giản giúp bảo vệ môi trường sống và hệ sinh thái ở địa phương.

Năng lực số:

• A. 1.NC1b: HS tìm kiếm, khai thác và lựa chọn được thông tin từ video học tập, hình ảnh, sơ đồ, học liệu điện tử và môi trường số về khái niệm hệ sinh thái, thành phần cấu trúc hệ sinh thái và các kiểu hệ sinh thái trên Trái Đất.
• B. 1.NC1a: HS sử dụng các công nghệ số đơn giản như Quizizz, ClassPoint, PowerPoint tương tác hoặc thiết bị di động để tham gia trả lời câu hỏi, tương tác, nhận phản hồi và tự đánh giá kết quả học tập.
• 6.2.NC1a: HS sử dụng AI tạo sinh ở mức phù hợp để tìm ví dụ, so sánh hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo, gợi ý giải pháp bảo vệ hệ sinh thái; biết kiểm chứng thông tin bằng SGK và học liệu chính thống.

C. Phẩm chất

• Chăm chỉ: Thông qua tìm hiểu kiến thức bài học, HS được rèn luyện tính chăm chỉ, cần cù, chịu khó.
• Trách nhiệm: nghiêm túc trong học tập, có tinh thần trách nhiệm với nhiệm vụ được giao.

II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

A. Đối với giáo viên

• SGK, kế hoạch bài dạy môn Sinh học 12 - Kết nối tri thức.
• Máy tính, máy chiếu.
• Phiếu học tập.
• Hình 28.1 - 28.3/các hình ảnh về thành phần cấu trúc hệ sinh thái, các kiểu hệ sinh thái.
• Video về các hệ sinh thái trên Trái Đất.
• Video AI được tạo bằng công cụ AI được dùng để khởi động bài học

- Mã QR/đường dẫn học liệu số về các hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo.

- Bộ hình ảnh số về rừng mưa nhiệt đới, rạn san hô, hồ tự nhiên, ruộng lúa, vườn cây ăn quả và hệ sinh thái đô thị.

- Công cụ số hỗ trợ học tập: Quizizz/ClassPoint, Padlet/Google Form, ChatGPT/Gemini hoặc công cụ AI phù hợp dưới sự hướng dẫn của GV.

B. Đối với học sinh

• SGK, SBT Sinh học 12 - Kết nối tri thức.
• Nghiên cứu bài học trước giờ lên lớp.

III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

A. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

A. Mục tiêu: Xác định được nhiệm vụ học tập; có tâm thế sẵn sàng và mong muốn khám phá các kiến thức của bài học.

B. Nội dung: GV đặt vấn đề; HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để trả lời câu hỏi về hệ sinh thái.

C. Sản phẩm học tập:

- Câu trả lời của HS.

- Tâm thế hứng khởi, sẵn sàng, mong muốn khám phá kiến thức mới của HS.

D. Tổ chức thực hiện:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS xem video AI/học liệu số về một hệ sinh thái tự nhiên và trả lời câu hỏi xuất hiện trong video.

A. 1.NC1b: HS khai thác thông tin từ video học tập để nhận biết mối quan hệ giữa sinh vật với sinh cảnh và giữa các thành phần trong hệ sinh thái.

- HS ghi nhanh các thông tin quan sát được từ video: thành phần vô sinh, sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân giải và các mối quan hệ giữa chúng.

- HS có thể xem lại video qua mã QR/đường dẫn GV cung cấp để lựa chọn thông tin phù hợp trước khi trả lời câu hỏi.

- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi sau: Ở một hồ tự nhiên, sự thay đổi các nhân tố vô sinh như nhiệt độ, nồng độ oxygen, nồng độ muối khoáng hòa tan,... có thể ảnh hưởng như thế nào đến các hoạt động sống của quần xã sinh vật trong quần xã hồ?

- GV có thể yêu cầu HS sử dụng AI với câu lệnh ngắn: “Hãy nêu 2 ví dụ cho thấy nhân tố vô sinh trong hồ ảnh hưởng đến quần xã sinh vật”.

6.2.NC1a: HS bước đầu sử dụng AI để gợi ý ví dụ, đồng thời đối chiếu với video và kiến thức sinh học để tránh tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng.

Hồ Ba Bể                                           Hồ Núi Đá

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để trả lời câu hỏi.

- GV quan sát, định hướng HS.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời HS xung phong trả lời.

- GV mời HS khác lắng nghe, nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV ghi nhận các câu trả lời của HS, không chốt đáp án.

- GV dẫn dắt gợi mở cho HS: Các nhân tố vô sinh trong môi trường và sinh vật có mối quan hệ mật thiết với nhau. Vậy mối quan hệ đó là gì? Các nhân tố vô sinh tăng hay giảm ảnh hưởng đến quần xã như thế nào? Khi các quần thể sinh vật trong hồ bị thay đổi có tác động đến sinh cảnh không? Để có câu trả lời cho chính xác và đầy đủ, chúng ta cùng vào - Bài 28. Hệ sinh thái.

B. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

Hoạt động 1: Tìm hiểu khái quát về hệ sinh thái

A. Mục tiêu: 

- Phát biểu được khái niệm quần xã sinh vật.

- Phân biệt được các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái.

B. Nội dung: GV giao nhiệm vụ học tập; HS nghiên cứu mục I, quan sát Hình 28.1 và tìm hiểu về Khái niệm và các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái.

C. Sản phẩm học tập: Khái quát hệ sinh thái.

D. Tổ chức hoạt động:

Hướng dẫn trả lời Phiếu học tập số 1:

Hoạt động 2: Tìm hiểu các kiểu hệ sinh thái trên Trái Đất

A. Mục tiêu: Xác định được các kiểu hệ sinh thái trên Trái Đất gồm hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo.

B. Nội dung: GV giao nhiệm vụ học tập; HS nghiên cứu nội dung mục II, quan sát Hình 28.2 - 28.3 và tìm hiểu về Các kiểu hệ sinh thái trên Trái Đất.

C. Sản phẩm học tập: Các kiểu hệ sinh thái trên Trái Đất.

D. Tổ chức hoạt động:

Hướng dẫn trả lời Phiếu học tập số 2:

C. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP

A. Mục tiêu: Thông qua hoạt động, HS củng cố kiến thức đã học về quần xã sinh vật.

B. Nội dung: GV nêu nhiệm vụ; HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để trả lời câu hỏi luyện tập các kiến thức về Quần xã sinh vật.

C. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS cho câu hỏi luyện tập củng cố kiến thức về  .Quần xã sinh vật

D. Tổ chức hoạt động:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

Nhiệm vụ 1. Câu trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn

- GV tổ chức trò chơi trắc nghiệm trên Quizizz/ClassPoint hoặc PowerPoint tương tác để HS củng cố kiến thức về hệ sinh thái, thành phần cấu trúc và các kiểu hệ sinh thái.

B. 1.NC1a: HS sử dụng Quizizz/ClassPoint hoặc PowerPoint tương tác để trả lời câu hỏi, nhận phản hồi tức thời, theo dõi kết quả và tự đánh giá mức độ hiểu bài.

Câu 1 (THPTQG - 2024): Trong hệ sinh thái đồng ruộng, sinh vật nào sau đây không phải là sinh vật sản xuất?

A. Cây rau mác.
B. Cây lúa.
C. Sâu ăn lá lúa.
D. Cây ngô.

Câu 2 (THPTQG - 2023): Hệ sinh thái nào sau đây thuộc nhóm hệ sinh thái dưới nước?

A. Rạn san hô.
B. Rừng lá kim phương Bắc.

C. Thảo nguyên.
D. Đồng rêu hàn đới.

Câu 3 (THPTQG - 2023): Trong hệ sinh thái rừng ngập mặn, nhân tố sinh thái nào sau đây là nhân tố vô sinh?

A. Tôm.
B. Khí CO₂.
C. Cây đước.
D. Cua.

Câu 4 (THPTQG - 2021): Trong hệ sinh thái, sinh vật nào sau đây “truyền” năng lượng từ môi trường vô sinh vào quần xã sinh vật?

A. Chim bói cá.
B. Cá rô đồng.
C. Tảo lục đơn bào.
D. Tôm sông.

Câu 5: Sơ đồ dưới biểu diễn chu trình carbon của một hệ sinh thái có 4 thành phần chính là khí quyển, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân giải và sinh vật sản xuất. Mũi tên chỉ dòng vật chất (carbon) trong sơ đồ.

Các thành phần A, B, C và D trong sơ đồ lần lượt là :

A. Sinh vật tiêu thụ , sinh vật phân giải, sinh vật sản xuất, khí quyển.

B. Sinh vật phân giải, khí quyển, sinh vật tiêu thụ , sinh vật sản xuất.

C. Sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ , khí quyển, sinh vật phân giải.

D. Sinh vật tiêu thụ , khí quyển, sinh vật phân giải, sinh vật sản xuất.36

Nhiệm vụ 2. Câu trắc nghiệm đúng - sai

- GV yêu cầu HS thảo luận cặp đôi thực hiện nhiệm vụ sau: Trong mỗi ý a),
B. ,
C. ,
D.  ở câu hỏi sau hãy chọn đúng hoặc sai:

Khi một quần thể nào đó bị mất khỏi hệ sinh thái sẽ gây hậu quả không chỉ đối với các loài đó mà còn đối với các loài sinh vật khác. Trong một nghiên cứu về khả năng sinh sản thành công của một loài cây bụi ở New Zealand, các nhà khoa học đã ghi chép lại tỉ lệ hoa tạo hạt của hai khu vực đảo trong ba thí nghiệm: hoa chỉ có thể tự thụ phấn, hoa được thụ phấn nhờ động vật và hoa được thụ phấn nhờ con người (hình bên).

Mỗi nhận định sau đây là Đúng hay Sai về thí nghiệm trên?

A.  Hình thức sinh sản của loài thực vật này là tự thụ phấn.

B.  Khi loài chim trên đảo bị tuyệt chủng đã làm giảm khả năng sinh sản của nhóm cây bụi này.

C.  Có sự thay đổi đáng kể tỉ lệ hoa tạo hạt ở cả ba thí nghiệm trong hai khu vực đảo.

D.  Việc thực hiện thí nghiệm thụ phấn cho hoa nhờ con người cho tỉ lệ hoa tạo hạt cao đã cho thấy loài thực vật trong nghiên cứu không chỉ được thụ phấn nhờ loài chim này.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS vận dụng kiến thức đã học và trả lời câu hỏi.

- GV hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ HS nếu cần thiết.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện HS trả lời:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi trắc nghiệm:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi trắc nghiệm đúng - sai: S – Đ – S – Đ.

- GV mời đại diện HS khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV đánh giá, nhận xét, chuẩn kiến thức.

- GV khai thác báo cáo thống kê từ Quizizz/ClassPoint: tỉ lệ trả lời đúng, câu hỏi nhiều HS sai, thời gian phản hồi trung bình.

- HS tự đánh giá nội dung còn nhầm lẫn: khái niệm hệ sinh thái, sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân giải, hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo.

B. 1.NC1a: HS sử dụng dữ liệu phản hồi từ công cụ số để điều chỉnh việc học.

D. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG

A. Mục tiêu: HS thực hiện làm các bài tập vận dụng để nắm vững kiến thức và giải thích các hiện tượng liên quan đến hệ sinh thái.

B. Nội dung: GV giao nhiệm vụ; HS vận dụng kiến thức đã học và hiểu biết về thực tiễn, thực hiện nhiệm vụ.

C. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS cho câu hỏi trong hộp Luyện tập và vận dụng SGK trang 154.

D. Tổ chức hoạt động:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu cá nhân HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để trả lời câu hỏi sau đây:

Cho các hệ sinh thái sau: đồng rêu đới lạnh, sa mạc, hoang mạc, rừng thông phương Bắc, rạn san hô. Có bao nhiêu hệ sinh thái trên cạn?

- GV giao nhiệm vụ về nhà yêu cầu HS trả lời câu hỏi trong hộp Luyện tập và vận dụng SGK trang 154 vào trong vở ghi:

- GV yêu cầu HS tìm kiếm thêm hình ảnh/video về một hệ sinh thái tại địa phương hoặc một hệ sinh thái nhân tạo quen thuộc như vườn cam, ruộng lúa, ao cá.

- HS sử dụng AI với câu lệnh: “Đề xuất các biện pháp quản lí hệ sinh thái vườn cam theo hướng giảm phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật”.

- HS đối chiếu gợi ý của AI với kiến thức đã học, chọn lọc biện pháp phù hợp và giải thích cơ sở sinh thái học.

A. 1.NC1b: HS khai thác thông tin từ môi trường số để liên hệ thực tiễn địa phương.
6.2.NC1a: HS sử dụng AI để gợi ý giải pháp, đồng thời kiểm chứng và điều chỉnh bằng kiến thức sinh học.

A.  Tại sao nói rừng mưa nhiệt đới Cúc Phương, Ninh Bình là một hệ sinh thái?

B.  Một khu vườn trồng cam là một hệ sinh thái nhân tạo.

A. Người trồng có những tác động gì lên hệ sinh thái vườn cam để thu được năng suất cao?

B. Trong canh tác, để hạn chế tối thiểu việc sử dụng phân bón hoá học và thuốc bảo vệ thực vật, người trồng cam có thể thực hiện những biện pháp nào để cung cấp dinh dưỡng cho cây và hạn chế sâu bệnh?

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS xung phong trả lời câu hỏi trả lời ngắn tại lớp.

- HS về nhà trả lời câu hỏi vận dụng vào vở ghi.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- HS xung phong trả lời câu hỏi vận dụng:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi trả lời ngắn: 4.

- GV tổ chức cho HS báo cáo kết quả ở buổi học tiếp theo:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi vận dụng:

A.  Rừng Cúc Phương bao gồm đầy đủ các thành phần cấu trúc của hệ sinh thái.

2. a) Tác động:

* Tác động vào sinh cảnh: làm đất, đào hố, kênh dẫn nước,...

- Can thiệp thành phần loài:

+ Chọn lọc giống cam tốt để trồng.

+ Loại bỏ cỏ dại, sâu bệnh và các động vật khác hại cây cam.

+ Bố trí mật độ cây trồng hợp lí.

+ Tạo điều kiện cho khu hệ sinh vật đất và các sinh vật có lợi phát triển.

* Bổ sung thêm nguồn vật chất và năng lượng khác: bón phân, tưới nước, phun hoá chất bảo vệ thực vật,...

B. Để hạn chế tối thiểu việc sử dụng phân bón hoá học và thuốc bảo vệ thực vật, người trồng cam có thể áp dụng một số biện pháp sau:

+ Sử dụng phân bón hữu cơ, phân xanh để cung cấp chất dinh dưỡng cho cây cam. Giảm đến mức tối thiểu sử dụng phân vô cơ.

+ Có thể trồng xen các loại cây họ Đậu để bổ sung đạm cho đất và lấy nguồn phân xanh.

+ Sử dụng các chế phẩm sinh học, vi sinh vật đất có lợi để cung cấp chất dinh dưỡng và tăng cường sức đề kháng cho cây.

+ Thường xuyên vệ sinh vườn ươm, loại bỏ cỏ dại, lá bị sâu bệnh để hạn chế nguồn lây nhiễm.

+ Diệt trừ sâu bằng biện pháp cơ học hoặc sử dụng chế phẩm trừ sâu bệnh sinh học, dùng bẫy pheromone để hạn chế sự phát triển của côn trùng gây hại, giảm sử dụng thuốc trừ sâu hoá học. Tạo điều kiện cho các loài thiên địch của côn trùng và vi sinh vật gây hại phát triển.

+ Bố trí mật độ, thường xuyên chăm sóc và tưới nước hợp lí để tăng cường sức đề kháng cho cây.

- HS nhóm khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, đánh giá.

- GV chuẩn kiến thức và kết thúc tiết học.

BẢNG TÓM TẮT TÍCH HỢP NĂNG LỰC SỐ TRONG BÀI 28

Khởi động:
A. 1.NC1b, 6.2.NC1a - HS khai thác video/học liệu số và sử dụng AI để gợi ý ví dụ về mối quan hệ giữa nhân tố vô sinh và quần xã sinh vật.

Hoạt động 1:
A. 1.NC1b, 6.2.NC1a - HS khai thác hình ảnh/sơ đồ số về hệ sinh thái, sử dụng AI có kiểm chứng để giải thích hệ sinh thái là một hệ mở.

Hoạt động 2:
A. 1.NC1b, 6.2.NC1a - HS khai thác học liệu số, sử dụng AI để so sánh hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo.

Luyện tập:
B. 1.NC1a - HS sử dụng Quizizz/ClassPoint để trả lời câu hỏi, nhận phản hồi và tự đánh giá kết quả học tập.

Vận dụng:
A. 1.NC1b, 6.2.NC1a - HS khai thác thông tin số và sử dụng AI có kiểm chứng để đề xuất giải pháp quản lí, bảo vệ hệ sinh thái tại địa phương.

* HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ:

- Ôn lại kiến thức đã học; hoàn thành bài tập về nhà và bổ sung một ví dụ thực tế về hệ sinh thái tự nhiên hoặc hệ sinh thái nhân tạo kèm hình ảnh/học liệu số minh họa.

- Chuẩn bị một câu hỏi ngắn về hệ sinh thái để thảo luận ở tiết sau; HS có thể sử dụng AI để gợi ý câu hỏi nhưng phải tự kiểm chứng bằng SGK.

A. 1.NC1b, 6.2.NC1a: HS chủ động khai thác học liệu số và sử dụng AI có kiểm chứng phục vụ tự học.

- Làm bài tập trong Sách bài tập Sinh học 12 - Kết nối tri thức.

- Chuẩn bị Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hóa năng lượng trong hệ sinh thái.