Tài liệu BÀI 15: DI TRUYỀN GENE NGOÀI NHÂN

Ngày soạn:…/…/…

Ngày dạy:…/…/…

CHƯƠNG 3: MỞ RỘNG HỌC THUYẾT DI TRUYỀN NHIỄM SẮC THỂ

BÀI 15: DI TRUYỀN GENE NGOÀI NHÂN

I. MỤC TIÊU

A. Kiến thức

Sau bài học này, HS sẽ:

Trình bày được bối cảnh ra đời thí nghiệm của Correns.
Trình bày được thí nghiệm chứng minh di truyền gene ngoài nhân của Correns, từ đó giải thích được gene không những tồn tại trong nhân mà còn tồn tại ngoài nhân (trong các bào quan như ti thể, lạp thể).
Trình bày được đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân và một số ứng dụng.

B. Phát triển năng lực

Năng lực chung:

Năng lực tự chủ và tự học: HS chủ động, tích cực tìm hiểu kiến thức. Xây dựng kế hoạch tự tìm hiểu về hiện tượng di truyền gene ngoài nhân.
Năng lực giao tiếp và hợp tác: Sử dụng ngôn ngữ khoa học kết hợp thảo luận nội dung kiến thức theo yêu cầu.
Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Xây dựng được ý tưởng mới trong việc ứng dụng kiến thức hiện tượng di truyền gene ngoài nhân vào đời sống.

Năng lực sinh học:

Năng lực nhận thức sinh học:
Trình bày được bối cảnh ra đời thí nghiệm của Correns.
Trình bày được thí nghiệm chứng minh di truyền gene ngoài nhân của Correns, từ đó giải thích được gene không những tồn tại trong nhân mà còn tồn tại ngoài nhân (trong các bào quan như ti thể, lạp thể).
Trình bày được đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân và một số ứng dụng.
Năng lực tìm hiểu thế giới sống: Trình bày được thí nghiệm, từ đó giải thích được hiện tượng di truyền gene ngoài nhân.
Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS giải thích được hiện tượng liên quan đến di truyền gene ngoài nhân từ kiến thức bài học. Phân tích ứng dụng hiểu biết về hiện tượng di truyền gene ngoài nhân để giải quyết các hiện tượng phát sinh phục vụ đời sống con người.

Năng lực số:

A. 1.NC1b: HS tìm được thông tin thông qua việc quan sát, truy cập nội dung số trong video, tổ chức được tìm kiếm dữ liệu, thông tin và nội dung trong môi trường số.
B. 1.NC1a: HS lựa chọn và sử dụng được các công nghệ số đơn giản (phần mềm trắc nghiệm/màn hình) để tương tác trả lời câu hỏi.
C. 1.NC1a: Áp dụng được các cách tạo và chỉnh sửa nội dung ở các định dạng khác nhau.
6.2.NC1b: Điều chỉnh được các hệ thống AI để phù hợp với nhu cầu cụ thể.

C. Phát triển phẩm chất

Chăm chỉ: tích cực học tập, tự nghiên cứu bài học, chuẩn bị nội dung bài mới.
Trách nhiệm: nghiêm túc trong học tập, rèn luyện và hoàn thành nội dung được giao.
Nhân ái: chia sẻ với các bạn về nội dung tìm hiểu được.

II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

A. Đối với giáo viên

Video AI được tạo bằng công cụ AI được dùng để khởi động bài học
SGK, KHBD.
Máy tính, máy chiếu.
Hình ảnh minh họa sơ đồ 15.1 - 15.3/ứng dụng của của di truyền gene ngoài nhân trong y học, nông nghiệp và tiến hóa.
Tài liệu về di truyền gene ngoài nhân: https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_truy%E1%BB%81n_ngo%C3%A0i_nh%C3%A2n

B. Đối với học sinh

SGK, SBT Sinh học 12 - Kết nối tri thức.
Nghiên cứu trước nội dung bài 15 SGK Sinh học 12; nghiên cứu tài liệu về di truyền gene ngoài nhân và ứng dụng link GV giao từ tiết học trước qua các kênh mạng xã hội (zalo, facebook,...).
Sưu tầm một số thành tựu ứng dụng hiện tượng di truyền qua tế bào chất ngoài SGK.

III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

A. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

A. Mục tiêu: Xác định được các vấn đề cần giải quyết và nhu cầu muốn tìm hiểu về di truyền gene ngoài nhân.

B. Nội dung: GV dẫn dắt, đặt vấn đề; HS vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết vấn đề.

C. Sản phẩm học tập:

- Câu trả lời của HS.

- Tâm thế hứng khởi, sẵn sàng, mong muốn khám phá kiến thức mới của HS.

D. Tổ chức thực hiện:

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV yêu cầu HS: Xem video AI được thiết kế để phục vụ bài dạy và trả lời câu hỏi xuất hiện trong video đó

A. 1.NC1b: HS tìm được thông tin thông qua việc quan sát, truy cập nội dung số trong video

- GV đặt vấn đề: Bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (bệnh Leber) là một bệnh võng mạc di truyền, do đột biến điểm trong ti thể gây ra tổn thương tế bào hạch thần kinh võng mạc, cuối cùng dẫn đến mù lòa. Tình trạng mất thị lực này của bệnh nhân Leber đặc biệt phát triển ở nam thanh thiếu niên từ 10 - 30 tuổi. Ngay khi một bên mắt bị mất thị lực, bên mắt còn lại sẽ phát triển vấn đề tương tự trong vòng 2 tháng.

Các nghiên cứu dịch tễ học cho thấy, tỉ lệ hiện mắc lần lượt là 1/31.000, 1/39.000 và 1/50.000 ở miền bắc Vương quốc Anh, Hà Lan và Phần Lan.

(Theo Vietnam Journal of Physiology 27(1), 3/2023, ISSN: 1859 - 2376)

- GV đặt câu hỏi: Bệnh này thường được di truyền theo dòng mẹ, có nghĩa là tất cả con cái của một phụ nữ có bất thường được di truyền từ mẹ, nhưng chỉ có con gái mới có thể di truyền được tiếp cho đời sau. Hãy giải thích lí do.

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để giải quyết vấn đề do GV đưa ra.

- GV quan sát, định hướng HS đến câu trả lời đúng.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận

- HS xung phong trả lời câu hỏi.

- GV mời HS khác lắng nghe, nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Kết luận, nhận định

- GV ghi nhận các câu trả lời của HS, không chốt đáp án.

- GV dẫn dắt gợi mở cho HS: Đây là một trong những nội dung chúng ta sẽ tìm hiểu trong bài học này. Để có câu trả lời chính xác và đầy đủ nhất cho câu hỏi trên, chúng ta cùng vào - Bài 15: Di truyền gene ngoài nhân.

B. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

Hoạt động 1: Tìm hiểu thí nghiệm của Correns về di truyền gene ngoài nhân

A. Mục tiêu:

- Trình bày được bối cảnh ra đời thí nghiệm của Correns.

- Trình bày được thí nghiệm chứng minh di truyền gene ngoài nhân của Correns, từ đó giải thích được gene không những tồn tại trong nhân mà còn tồn tại ngoài nhân (trong các bào quan như ti thể, lạp thể).

B. Nội dung: GV nêu nhiệm vụ; HS đọc thông tin mục I, quan sát Hình 15.1 - 15.2 và Bảng 15.1 SGK tr.78 - 79 tìm hiểu:

- Bối cảnh ra đời thí nghiệm của Correns;

- Thí nghiệm chứng minh gene di truyền ngoài nhân;

- Gene tồn tại trong các bào quan khác ngoài nhân: ti thể, lạp thể.

C. Sản phẩm học tập: Thí nghiệm của Correns về di truyền gene ngoài nhân.

D. Tổ chức hoạt động:

Hoạt động 2: Tìm hiểu về đặc điểm di truyền gene ngoài nhân

A. Mục tiêu: Trình bày được đặc điểm di truyền của gene ngoài nhân

B. Nội dung: GV nêu nhiệm vụ; HS đọc thông tin mục II SGK tr.79 và tìm hiểu về Đặc điểm di truyền gene ngoài nhân.

C. Sản phẩm học tập: Đặc điểm di truyền gene ngoài nhân.

D. Tổ chức hoạt động:

Hoạt động 3: Tìm hiểu về ứng dụng di truyền gene ngoài nhân

A. Mục tiêu: Trình bày được một số ứng dụng của gene ngoài nhân.

B. Nội dung: GV nêu nhiệm vụ; HS đọc thông tin mục III, quan sát Hình 15.3 SGK tr.80 - 81 tìm hiểu về Ứng dụng của di truyền gene ngoài nhân trong y học, nông nghiệp và nghiên cứu tiến hóa.

C. Sản phẩm học tập: Ứng dụng của di truyền gene ngoài nhân.

D. Tổ chức hoạt động:

C. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP

A. Mục tiêu: Thông qua hoạt động, HS củng cố kiến thức về di truyền gene ngoài nhân.

B. Nội dung: GV nêu nhiệm vụ; HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để trả lời câu hỏi luyện tập các kiến thức về Di truyền gene ngoài nhân.

C. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS cho câu hỏi luyện tập củng cố kiến thức về Di truyền gene ngoài nhân.

D. Tổ chức hoạt động:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

Nhiệm vụ 1. Câu trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn

- GV tổ chức trò chơi trắc nghiệm trên phần mềm Quizizz (hoặc PowerPoint tương tác)

B. 1.NC1a: HS lựa chọn và sử dụng được các công nghệ số đơn giản (phần mềm trắc nghiệm/ màn hình) để tương tác trả lời câu hỏi

Câu 1 (TSĐH - 2009): Một đột biến điểm trong ti thể gây nên chứng động kinh ở người. Phát biểu nào sau đây là đúng khi nói về đặc điểm di truyền của bệnh trên?

A. Nếu mẹ bình thường, bố bị bệnh thì tất cả con gái của họ đều bị bệnh.

B. Nếu mẹ bình thường, bố bị bệnh thì tất cả các con trai của họ đều bị bệnh.

C. Bệnh này chỉ gặp ở nữ giới mà không gặp ở nam giới.

D. Nếu mẹ bị bệnh, bố không bị bệnh thì các con của họ đều bị bệnh.

Câu 2 (TSĐH - 2012): Một trong những đặc điểm di truyền của các gene ngoài nhân ở sinh vật nhân thực là

A. không bị đột biến dưới tác động của các tác nhân gây đột biến.

B. không được phân chia đồng đều cho các tế bào con.

C. luôn tồn tại thành từng cặp allele.

D. chỉ mã hóa cho các protein tham gia cấu trúc nhiễm sắc thể.

Câu 3 (TSĐH - 2014): Khi nói về gene ngoài nhân, phát biểu nào sau đây đúng?

A. Gene ngoài nhân được di truyền theo dòng mẹ.

B. Gene ngoài nhân chỉ biểu hiện ra kiểu hình khi ở trạng thái đồng hợp tử.

C. Các gene ngoài nhân luôn được phân chia đều cho các tế bào trong quá trình phân bào.

D. Gene ngoài nhân chỉ biểu hiện ra kiểu hình ở giới cái mà không biểu hiện ra kiểu hình ở giới đực.

Câu 4 (THPTQG - 2019): Ở cây hoa phấn (Mirabilis jalapa), gene quy định màu lá nằm trong tế bào chất. Lấy hạt phấn của cây lá xanh thụ phấn cho cây lá xanh. Theo lí thuyết, đời con có tỉ lệ kiểu hình là

A. 3 cây lá đốm : 1 cây lá xanh.
B. 100% cây lá xanh.

C. 3 cây lá xanh : 1 cây lá đốm.
C. 100% cây lá đốm.

Câu 5 (Đề minh họa - 2020): Ở tế bào động vật, bào quan nào sau đây chứa gene di truyền theo dòng mẹ?

A. Ti thể.
B. Ribosome.
C. Không bào.
D. Lưới nội chất.

Nhiệm vụ 2. Câu trắc nghiệm đúng - sai

- GV yêu cầu HS thảo luận cặp đôi thực hiện nhiệm vụ sau: Trong mỗi ý a),
B. ,
C. ,
D. ở câu hỏi sau hãy chọn đúng hoặc sai:

Khi lai hai thứ đại mạch xanh lục bình thường và lục nhạt với nhau thì thu được kết quả như sau:

Lai thuận: P: ♀ Xanh lục × ♂ Lục nhạt → F₁: 100% Xanh lục.

Lai nghịch: P: ♀ Lục nhạt × ♂ Xanh lục → F₁: 100% Lục nhạt.

Mỗi nhận định sau đây là Đúng hay Sai về đặc điểm di truyền màu sắc ở cây đại mạch trong hai phép lai trên?

A. Kết quả lai thuận và lai nghịch khác nhau, trong đó con lai thường mang tính trạng của mẹ nên sự di truyền màu sắc đại mạch do gene trong tế bào chất quy định.

B. Các tính trạng tuân theo các quy luật di truyền nhiễm sắc thể vì tế bào chất được phân phối đều cho các tế bào con như đối với nhiễm sắc thể.

C. Tính trạng do gene trong tế bào chất quy định sẽ không tồn tại khi thay thế nhân tế bào bằng một nhân có cấu trúc di truyền khác.

D. Tính trạng do gene trong tế bào chất quy định vẫn sẽ tồn tại khi thay thế nhân tế bào bằng một nhân có cấu trúc di truyền khác.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để thực hiện các nhiệm vụ.

- GV hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ HS nếu cần thiết.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện HS trả lời:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi trắc nghiệm:

Câu 1	Câu 2	Câu 3	Câu 4	Câu 5
D	B	A	B	A

- GV mời đại diện HS khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV đánh giá, nhận xét, chuẩn kiến thức.

D. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG

A. Mục tiêu: Thông qua hoạt động, HS vận dụng kiến thức, kĩ năng về di truyền học người và di truyền y học.

B. Nội dung: GV nêu nhiệm vụ; HS vận dụng kiến thức, kĩ năng để hoàn thành nhiệm vụ được giao.

C. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS cho các câu hỏi vận dụng.

D. Tổ chức hoạt động:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu cá nhân HS: Vận dụng kiến thức, kĩ năng để trả lời câu hỏi sau đây:

Cho các bào quan sau: không bào, ti thể, bộ máy Golgi, ribosome, lưới nội chất trơn, lưới nội chất hạt, lục lạp. Có bao nhiêu bào quan có chứa DNA ngoài nhân tế bào?

- GV yêu cầu HS: Sử dụng Chatbot AI (như ChatGPT) để tìm kiếm và tham khảo câu trả lời, sau đó so sánh với đáp án của GV.

6.2.NC1b: Điều chỉnh được các hệ thống AI để phù hợp với nhu cầu cụ thể.

- GV giao nhiệm vụ về nhà cho HS: Trả lời các câu hỏi trong hộp Luyện tập và vận dụng SGK tr.82 và một số câu hỏi vào trong vở ghi:

A. Sự di truyền các tính trạng do gene ngoài nhân quy định có gì khác so với các tính trạng được quy định bởi các gene trong nhân?

B. Hãy tìm hiểu thêm những ứng dụng thực tiễn của hiện tượng di truyền gene ngoài nhân trong y học và nông nghiệp qua sách báo, internet,...

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS xung phong trả lời câu hỏi trả lời ngắn tại lớp.

- HS về nhà trả lời câu hỏi vận dụng vào vở ghi.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- HS xung phong trả lời câu hỏi vận dụng:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi trả lời ngắn: 2.

- GV tổ chức cho HS báo cáo kết quả ở buổi học tiếp theo:

Hướng dẫn trả lời câu hỏi vận dụng:

A. Điểm khác biệt về sự di truyền các tính trạng do gene ngoài nhân quy định với các tính trạng được quy định bởi các gene trong nhân:

Đặc điểm	Di truyền do gene ngoài nhân (trong ti thể, lạp thể)	Di truyền do gene trong nhân (trên NST)
Vị trí của gene	Ở tế bào chất (ti thể, lạp thể)	Ở nhân tế bào, trên NST
Vai trò của giao tử đực, giao tử cái	Không ngang nhau, vai trò của giao tử cái là chủ yếu	Ngang nhau
Kết quả phép lai thuận nghịch	Khác nhau	Có thể giống hoặc khác nhau
Tính trạng thường được di truyền	Theo dòng mẹ	Không theo dòng mẹ; phụ thuộc vào mối quan hệ trội lặn của các allele trong cặp allele hoặc có sự tương tác giữa các cặp allele khác nhau
Sự biểu hiện của gene ra kiểu hình	Chỉ cần 1 allele là được biểu hiện ra kiểu hình (không quan hệ trội lặn)	Allele lặn chỉ được biểu hiện ra kiểu hình khi ở dạng đồng hợp
Sự tái tổ hợp gene	Không có sự tái tổ hợp gene trong quá trình thụ tinh	Có sự tái tổ hợp gene trong quá trình thụ tinh

B. Trong nông nghiệp: Dòng lúa bất dục đực CT6A,...

(Nguồn: https://vjst.vn/Images/Tapchi/2015/3B/Bai1_page_1-4.pdf)

Trong y học: Thụ tinh trong ống nghiệm ba cha mẹ sử dụng liệu pháp thay thế ti thể là một sáng kiến, mang lại hy vọng cho những gia đình mắc chứng rối loạn ti thể di truyền rằng họ có thể có con khỏe mạnh. Công nghệ này đã giúp chúng ta thoát khỏi một số căn bệnh nguy hiểm được di truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Một số ví dụ về bệnh ti thể bao gồm: Bệnh cơ ti thể, bệnh tiểu đường và điếc (DAD), bệnh thần kinh thị giác di truyền Leber (LHON), hội chứng Leigh,...

- HS khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV đánh giá, nhận xét, chuẩn hóa kiến thức và kết thúc tiết học.

*Hướng dẫn về nhà

- Ôn lại kiến thức đã học và hoàn thành bài tập về nhà.

- Làm bài tập Bài 15 trong Sách bài tập Sinh học 12.

- Đọc và tìm hiểu trước Bài 16: Tương tác giữa kiểu gene với môi trường và thành tựu chọn giống.